وقتی انسان و ماشین همکار می‌شوند؛ RBPMN در خدمت تحول دیجیتال

در دنیای پرشتاب امروز، سازمان‌ها بیش از هر زمان دیگری نیاز دارند تا بتوانند فرایندهای کسب‌وکار خود را به‌طور هوشمندانه درک، تحلیل و بهبود دهند. استاندارد جهانی BPMN 2.0 سال‌هاست که برای مدل‌سازی فرایندها به کار می‌رود، اما در مواجهه با نقش‌ها، تعاملات و مسئولیت‌ها در سیستم‌های پیچیده‌ای که شامل انسان، ماشین و موجودیت‌های دیجیتال هستند، دچار محدودیت می‌شود.

در این مطلب مقاله RBPMN: the value of roles for business process modeling منتشر شده در مجله Software and Systems Modeling سال 2024 را بررسی میکنیم. لینک دانلود مقاله: https://link.springer.com/article/10.1007/s10270-024-01202-z

این مقاله‌ی نوآورانه، رویکردی جدید با نام BPMN مبتنی بر نقش (RBPMN) را معرفی می‌کند؛ توسعه‌ای قدرتمند بر پایه BPMN 2.0 که بر اهمیت نقش‌ها و تعاملات حساس به زمینه آن‌ها تأکید دارد. نویسندگان با مثال‌هایی واقعی از کارخانه‌های هوشمند و سیستم‌های سایبر–فیزیکی (CPS) نشان می‌دهند که RBPMN چگونه به سازمان‌ها کمک می‌کند تا مدل‌های فرایندی انعطاف‌پذیر، تطبیق‌پذیر و جامع طراحی کنند.

اگر شما یک پژوهشگر، مشاور یا متخصص در حوزه‌ی مدیریت فرایندهای کسب‌وکار (BPM) هستید، مطالعه‌ی این مقاله ضروری است. RBPMN دریچه‌ای تازه برای تحول دیجیتال می‌گشاید و امکان طراحی فرایندهایی را فراهم می‌کند که مقاوم‌تر، هوشمندتر و آماده‌تر برای آینده هستند.

چکیده

مدل‌سازی فرایندهای کسب‌وکار برای سازمان‌ها حیاتی است تا بتوانند فعالیت‌های خود را درک، تحلیل و بهبود دهند. استاندارد BPMN (Business Process Model and Notation) به‌طور گسترده برای نمایش فرایندهای کسب‌وکار مورد استفاده قرار می‌گیرد. با این حال، این استاندارد در مدل‌سازی نقش‌ها (roles)، تعاملات (interactions) و مسئولیت‌ها (responsibilities) در فرایندهای پیچیده‌ی مدرن که شامل موجودیت‌های دیجیتال، انسانی و غیرانسانی هستند – مانند سیستم‌های سایبر-فیزیکی (CPS) – ناکافی است. در این مقاله، ما BPMN مبتنی بر نقش (RBPMN) را معرفی می‌کنیم؛ یک توسعه‌ی منطبق بر استاندارد BPMN 2.0 که نقش‌ها و تعاملات آن‌ها را درون فرایندهای کسب‌وکار به‌طور روشن نمایش می‌دهد. ما ارزش RBPMN و یک رویکرد مدل‌سازی متنی مبتنی بر نقش را از طریق مثالی در حوزه CPS نشان می‌دهیم که امکان نمایش تنوع نقش‌ها در جریان فرایند را فراهم می‌کند؛ به‌ویژه در یک فرایند تولید در کارخانه هوشمند. یافته‌های ما نشان می‌دهد RBPMN یک توسعه‌ی ارزشمند برای BPMN است که بیان‌پذیری (expressiveness)، تنوع‌پذیری (variability) و جامعیت (comprehensiveness) مدل‌های فرایند کسب‌وکار را بهبود می‌بخشد، به‌ویژه در فرایندهای پیچیده و حساس به زمینه (context-sensitive).

ولی قبل از ادامه مطالعه مقاله بهتر است اصطلاح حساس به زمینه را در مباحث تحلیل فرایند کمی بیشتر باز کنیم: اصطلاح حساس به زمینه (context-sensitive) در مدل‌سازی فرایندهای کسب‌وکار به فرایندهایی اشاره دارد که می‌توانند به صورت پویا و تطبیقی بر اساس تغییرات در محیط، منابع یا شرایط موقعیتی تغییر کنند. منظور از زمینه (context) مجموعه‌ای از شرایط یا اطلاعاتی است که بر نحوه‌ی اجرای یک فرایند تأثیر می‌گذارد. برای مثال، در یک سیستم سایبر–فیزیکی (CPS) مانند یک کارخانه هوشمند، در دسترس بودن یا از کار افتادن یک حسگر مسیر اجرای فرایند را تغییر می‌دهد. بنابراین، یک فرایند حساس به زمینه از مسیر ثابتی پیروی نمی‌کند، بلکه بر اساس وضعیت موجود واکنش نشان می‌دهد و فعالیت‌ها، نقش‌ها یا جریان‌های جایگزین را بسته به اطلاعات زمینه‌ای موجود در زمان اجرا انتخاب می‌کند. این قابلیت تطبیق‌پذیری برای مدیریت تنوع (variability)، عدم قطعیت (uncertainty) و تصمیم‌گیری بلادرنگ (real-time decision-making) در سیستم‌های پیچیده ضروری است.

این مقاله BPMN مبتنی بر نقش (RBPMN) را معرفی می‌کند؛ توسعه‌ای بر استاندارد پرکاربرد BPMN 2.0 که به محدودیت‌های آن در مدل‌سازی نقش‌ها، تعاملات و مسئولیت‌ها در فرایندهای پیچیده مدرن می‌پردازد. نویسندگان نشان می‌دهند که BPMN سنتی در مواجهه با سیستم‌های سایبر–فیزیکی (CPS)، جایی که انسان‌ها، ماشین‌ها و موجودیت‌های دیجیتال به‌طور پویا همکاری می‌کنند، با چالش روبه‌رو است.

پژوهش پنج چالش اساسی در مدل‌سازی فرایندهای کنونی را شناسایی می‌کند:

1. بیان انواع مختلف اجراکنندگان فرایند (مانند انسان، دستگاه‌های هوشمند، حسگرها).
2. یکپارچه‌سازی دیدگاه ذینفعان برای ایجاد درک مشترک.
3. کنترل پیچیدگی و افزایش خوانایی مدل‌ها.
4. مدل‌سازی تنوع (variability) در محیط‌های پویا.
5. گنجاندن عناصر حساس به زمینه که با تغییرات لحظه‌ای سازگار می‌شوند.

RBPMN با افزودن ساختارهایی نو مانند نقش فعال، نقش غیرفعال، نقش مکانی، دروازه نقش و روابط نقش (مانند ارث‌بری، ممنوعیت، شرط) BPMN را غنی‌تر می‌کند. این نوآوری‌ها مدل‌های فرایندی را بیان‌پذیرتر، تطبیق‌پذیرتر و هماهنگ‌تر با پویایی‌های دنیای واقعی می‌سازد.

با استفاده از یک مطالعه موردی در کارخانه هوشمند، مقاله نشان می‌دهد RBPMN چگونه امکان ایجاد جریان‌های فرایندی انعطاف‌پذیرتر را فراهم می‌کند، اندازه مدل را کاهش می‌دهد (به‌جای نمایش هر حسگر به‌عنوان یک خط جداگانه)، و تنوع حساس به زمینه را به‌طور شفاف نمایش می‌دهد.

نتایج کلیدی: RBPMN توانسته است به‌طور چشمگیری بیان‌پذیری (expressiveness)، مدیریت تنوع (variability management) و جامعیت (comprehensiveness) مدل‌های فرایند را بهبود دهد. این رویکرد یک زبان مدل‌سازی یکپارچه فراهم می‌کند که هم جنبه ساختاری و هم جنبه رفتاری فرایندها را پشتیبانی می‌کند و آن را به ابزاری قدرتمند برای مدیریت فرایندهای کسب‌وکار (BPM) در محیط‌های پیچیده و دیجیتالی تبدیل می‌سازد.

متن کامل مقاله رو در جلسات هم آموزی مدیریت فرایند BPM خواهیم خواند و نقاط قوت و ضعف این رویکرد را بررسی خواهیم کرد. شرکت در هم آموزی BPM